Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

Augustów - Wniebowstąpienia Pańskiego

 

1. Powstanie parafii i przejście na unię do 1875 r.
W XV w. ziemia augustowska została przyłączona do Wielkiego Księstwa Litewskiego. 
Przez ziemie te przebiegała droga z Grodna na Mazowsze i Prusy. Na początku XVI w. właściciel tych ziem Jan Radziwiłł zwrócił się do króla Zygmunta I z prośbą o wydanie przywileju na założenie nad rzeką Nettą karczmy, na co otrzymał zgodę w 1526 r. Był to zalążek Augustowa. W 1524 r. król Zygmunt Stary darował te tereny swej żonie królowej Bonie. Nowy podział dóbr następuje w 1536 r., ziemie te na mocy ojcowskiego przywileju przypadły Zygmuntowi Augustowi. 
Król Zygmunt August w Wilnie 17 maja 1557 r. wydał przywilej nadający prawa miejskie magdeburskie Augustowowi.
Znany historyk Jerzy Wiśniewski pisze: ...Pomimo tak sporej ilości Rusinów nie utworzono dla nich wiejskich parafii greckich. Jedyna parafia ruska była fundowana w Augustowie dopiero za Zygmunta Augusta. Można więc ten brak wytłumaczyć zaleceniem Bony, za czasów której powstało tu najwięcej wsi. ... Równocześnie trzeba zaznaczyć, że już wielu Rusinów było spolonizowanych. ...Nie było wyłącznie polskich i ruskich wsi z wyjątkiem wsi Solistówka, gdzie mieszkali Rusini, jednakże dla nich wiejskich parafii nie utworzono... 
Zygmunt August dla zabezpieczenia potrzeb religijnych „poddanych naszych ludzi ruskiego narodu” postanowił „cerkiew ruską w onem mieście naszem augustowskiem zbudować”, wystawiając 14 maja 1553 r. w Łomży dokument przeznaczający plac pod świątynię i duchownemu Hryćkowi na swoje uposażenie 2 włóki ziemi „między włókami miasta augustowskiego”. W liście pisanym z Knyszyna 29 października 1569 r. król Zygmunt August, ustanawiając proboszczem obrządku prawosławnego w Augustowie Łukasza Rozumnowicza, potwierdził wcześniejsze nadanie, gwarantując, że „z tych dwóch włók płatów ani żadnych inszych powinności naszych i miesckich płacić nie będą wiecznemi czasy”. W tym samym roku wzniesiono nad rzeką Nettą na rogu ulicy Cerkiewnej (obecnie Sienkiewicza) i Koziej (obecnie Hoża), niewielką drewnianą cerkiew pod wezwaniem Matki Boskiej (dzisiaj jest tu boisko Gimnazjum nr 1).
Następnym znanym z imienia duchownym był Sylwester, który w 1595 r. oskarżał wójta augustowskiego Mikołaja Bagińskiego o zabranie przyznanego mu uposażenia w postaci 2 włók z łąkami w Żarnowie.
Z czasem liczba wiernych się zmniejszyła, ponieważ parafia przeszła na unię podpisaną w Brześciu w 1596 r., a niektórzy wierni przeszli na wiarę rzymsko – katolicką. Na szczęście parafia miała w posiadaniu nadane przez króla grunty przy cerkwi oraz w Żarnowie, z których mogli utrzymywać się kolejni proboszczowie.
Długoletnim prezbiterem był Antoni Makarewicz, następnie o. Jan Bańkowski. To on w 1749 r. skierował do sądu w Augustowie sprawę, oskarżając starostę Szaniewskiego, jego administratora Stanisałwa Pawlikowskiego oraz burmistrza Stanisława Zielińskiego o napad na jego plebanię przy ulicy Ruskiej (Cerkiewnej). W 1784 r. prezbiterem był Józef Ćwiklicz, który przebudował cerkiew. Później remontował ją o. Józef Koncewicz, ale „...parafian żadnego już nie masz ... wszyscy przeszli na łacińslwo...” Tylko w czasie spowiedzi wielkanocnej „...przychodnich i innych służących będzie na osób kilkanaście...”. Jeszcze w XVIII w., prawdopodobnie po przebudowaniu cerkiew zmieniła swoje wezwanie i była już pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego.
Więcej wiadomości o parafii pochodzi z 13 czerwca 1804 r. z wizytacji dziekana, gdy parafia wchodziła w skład unickiej diecezji supraskiej dekanatu nowodworskiego. Cerkiew była „…drewniana, w czworokąt zabudowana, dranicami kryta, z kopułką na wierzchu żelazny krzyż mającą, z 3 oknami większemi, a z 2 małemi szklanemi, z dwojgiem drzwiami na zawiasach żelaznych (…) z podłogą i sufitem z tarcic przez W ks. Józefa Ćwiklicza własnym jego kosztem erygowana, stara, w pokryciu i ścianach zdezelowana i reparacji lub restauracji prędkiej potrzebująca, z cmentarzykiem małym nieoparkanionym (…) Spowiedź wielkanocną odprawują w niej sami przechodni Prus starych obrządku greko-unickiego. Tych liczba nigdy większa nie bywa jak osób 50”. W tym czasie cerkiew była pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Przy cerkwi parafia posiadała też stary budynek drewniany, słomą kryty, z kominem ceglanym i piecami z kafli zielonych. Obok stajnia drewniana, słomą kryta, dalej szopka oraz stodoła plebańska drewniana i spichlerzyk drewniany. Na tym placu niedaleko plebanii był też stary budynek pokryty słomą należący do plebana. Wszystko to znajduje się na ufundowanym w XVI w. przez króla gruncie, składającym się w sumie z 18 placów. Od zachodu przylegającym do ul. Ruskiej, od wschodu do grobli młynowej, z północy do rzeki Rudnickiej, a południa ul. Starościańskiej. Proboszcz miał możliwość wolnego łowienia w rzece ryb. Potwierdzona jest też własność 2 włók ziemi w Żarnowie. Proboszczem od 4 stycznia 1804 r. był ks. Marek Piotrowski.
Z następnej wizytacji przeprowadzona w 1819 r., dowiadujemy się, że wszystkie oryginały dokumentów znajdowały się w hipotece łomżyńskiej. Cerkiew korzystała nadal z 2 włók gruntu we wsi Żarnowo, potwierdzonych przywilejem Jana III z 1748 r. Plac pod cerkwią i ogrodem w Augustowie liczył 2 morgi i 12 prętów. 
W dobie Królestwa Kongresowego Augustów tylko tytularnie był miastem stołecznym woj. augustowskiego, gdyż siedzibą władz zostały Suwałki. Województwo zostało zniesione w 1834 r. i zamienione na gubernię augustowską, również z siedzibą władz w Suwałkach. W 1866 r. podzielono ją na dwie gubernie, łomżyńską i suwalską. 
Do parafii jeszcze w 1819 r. oprócz Augustowa należały wsie: Żarnowo, Biernatki, Turówka, Kolnica, Serwy, Netta, Pruska Wielka i inne. W 1819 r. cerkiew obsługiwał ks. Marek Piotrowski z Rygałówki.
W 1830 r. opracowano plan rozbudowy Augustowa. Czytamy w nim między innymi: „... cerkiew grecko-unicka z powodu upadającego stanu potrzebuie odbudowania. Deputacja zaznaczyła dla cerkwi tey miejsca na powierzchni na którey dotychczasowo stoi...” Tego planu nie zrealizowano. 
Do 1836 r. cerkiew w Augustowie była samodzielną placówką proboszczowie mieszkali przy świątyni. Potem dekretem chełmskiego konsystorza augustowska cerkiew została przypisana do parafii w Lipsku, a opiekę duszpasterską nad wiernymi w latach 1836-1853 sprawował dziekan o. Jan Żyliński. Liczba spowiadających się z Augustowa wynosiła w 1838 r. 10 osób, a w 1870 –zaledwie 3 osoby. 
Następnie cerkiew augustowska przeszła pod opiekę o. Mickiewicza z parafii Sopoćkinie (obecnie Białoruś). Nowy zarządca odremontował ją i 1854 r. cerkiew została wyświęcona. Szczególnie czczona tutaj ikona Matki Bożej zwana Cerkiewna wzbogaciła się o nowy kiot. Kolejnym opiekunem cerkwi w Augustowie był proboszcz Łabna (obecnie Białoruś) o. Giejsztor. Według Cholmskogo greko-uniatskogo mesecjaslova z 1867 r. parafią augustowską zarządzał proboszcz z Sopoćkin ks. Michał Łukawski. 
Następnie w 1873 r. o. Jakub Szydłowski mieszkający w Augustowie otrzymał zalecenie, by ponownie wstawić ikonostas. Jednak proboszcz z Łabna, o. Eugeniusz Czajkowski, pismem z dnia 26 listopada 1874 r. donosił unickiemu konsystorzowi w Chełmie: ...cerkiew w Augustowie bardzo mała i ciasna nie jest możliwością wstawić ikonostas a także, że cerkiew jest stara potrzebna jest jej rozbiórka i pobudowanie nowej murowanej dla potrzeb mieszkańców. 
W 1799 r. ze względów sanitarnych władze pruskie zlokalizowały cmentarz dla wszystkich wyznań na piaszczystych wydmach za rzeką Nettą. Kwatera dla wyznawców wschodniego obrządku została wyznaczona po lewej stronie głównej alei. 

2. Po przejściu na Prawosławie w 1875 r.
Do 1875 r. w Augustowie zamieszkiwało wielu prawosławnych Rosjan, którzy należeli oficjalnie do parafii w Suwałkach. W 1875 roku parafia podlegająca unickiej Diecezji Chełmskiej została włączona do Kościoła prawosławnego i następnego roku usamodzielniła się. Uroczyste przyłączenie unitów nastąpiło 27 kwietnia 1875 r. Dekanat augustowski liczył 7 parafii z 9982 wiernymi. Dziekanem był proboszcz parafii Bala Cerkiewna o. Filip Troć. Stara cerkiew pozostawała pod zarządem proboszcza z Lipska. 25 kwietnia 1877 oficjalnie została przekazana parafii prawosławnej w Augustowie. W skromnej cerkwi unickiej nie można było odprawiać nabożeństw prawosławnych. Praktykowano jedynie molebny przed cudowną ikoną Matki Bożej. Tak trwało do 1879 r. 
Cerkiew parafialna początkowo mieściła się w wynajmowanym murowanym budynku na rogu placu Miejskiego i ulicy Długiej. Pierwszym mianowanym proboszczem był o. Maksymilian Stempkowski, którego wspierało dwóch psalmistów. Zakupiony został murowany dom dla duchowieństwa, lecz w czasie pożaru miasta 19 maja 1881 r. został on zniszczony, a duchowieństwo zamieszkało w wynajętych mieszkaniach.
Dzięki zabiegom proboszcza o. Maksymiliana Stempkowskiego udało się odzyskać pieniądze (700 rubli srebrnych) złożone w banku (w 1839 r.) za ogród cerkiewny zabrany pod budowę Kanału Augustowskiego. Uzyskana kwota posłużyła do przebudowy drewnianej cerkiewki. Budynek z dachem dwuspadowym został powiększony o ołtarz i dwie boczne przybudówki oraz kopułę nad środkową częścią. Nad papiertią (kruchtą) wzniesiono dzwonnicę. Cerkiew w imię Kazańskiej Ikony Matki Bożej wyświęcono 4 lutego 1879 roku. Mogła ona zmieścić około 400 osób (wcześniej mieściło się zaledwie 44) i ona wkrótce okazała się zbyt ciasna. Rozwój miasta guberialnego powodował większy napływ ludności, w tym wyznawców prawosławia. Poczyniono zatem starania o budowę nowej cerkwi. 
W lutym 1881 r. został zatwierdzony plan budowy murowanej świątyni. Plac pod cerkiew wyznaczono w środku miasta (dziś skwer z fontanną). Obiekt był budowany przez majstrów z Górnego Śląska. 7 października 1884 r. uroczyście poświęcono cerkiew św. św. apostołów Piotra i Pawła, która mogła pomieścić 800 osób. Cerkiew miała jedną kopułę i czteropiętrową dzwonnicę z pięcioma dzwonami. Do nowo zbudowanej cerkwi została przeniesiona ikona Kazańskiej Matki Bożej. Mieszkańcy Augustowa ofiarowali też ikonę św. Aleksandra Newskiego, która została umieszczona w nowym kiocie. 
W nowej cerkwi miejsce znalazła cudowna ikona Cerkiewna Matki Bożej, zwana również Jordańską. Uroczyste przeniesienie ikony Matki Bożej nastąpiło 22 października 1887 r. Tuż przed zmianą Jej miejsca nastąpiło cudowne wydarzenie. W nocy wielu mieszkańców ujrzało niespotykane światło, wydobywające się z drewnianej cerkiewki. Na ołtarzu przed Jordańską Ikoną Matki Bożej płonęło 12 świec. Całe wnętrze cerkwi mieniło się złocistym światłem, ale szczególnie odbijało się tło ikony. Oblicze Bogarodzicy jaśniało nieziemskim blaskiem. Przystąpiono do przeniesienia cudownej ikony do nowej cerkwi św. św. apostołów Piotra i Pawła. Żaden z duchownych nie mógł tego dokonać. Gdy sięgał po ikonę, natychmiast opadały mu ręce. Nieustanna i gorliwa modlitwa wszystkich zebranych do Matki Bożej pozwoliła o. Maksymilianowi Stempkowskiemu zdjąć ikonę i uroczyście przenieść do nowej świątyni. 
W 1894 r. przy cerkwi świętych apostołów Piotra i Pawła powołano bractwo cerkiewno-parafialne, które prowadziło prężną działalność charytatywno-społeczną. W 1903 r. miejscowy proboszcz obchodził uroczyście 35-lecie służby kapłańskiej.
O. Maksymilian Stempkowski, przez 31 lat był proboszczem w Augustowie (1875-1906), który wielce zasłużył się dla prawosławia w tym mieście, do dzisiejszego dnia na cmentarzu znajduje się jego grób z napisem:
"Протоиерей Максимилиан Федорович Стенпковски скончался 30 мая 1906г. на 63 году жизни. Первый настоятель и строитель обоих православных приходов гор. Августова От жены и признательных прихожан"
(Protoijerej Maksymilian Fiodorowicz Stempkowski zmarł 30 maja 1906 r. w wieku 63 lat. Pierwszy proboszcz i budowniczy obu prawosławnych cerkwi miasta Augustowa. Od żony i wdzięcznych parafian).

3. Od wybuchu I Wojny Światowej
Na początku I Wojny Światowej pod Augustowem doszło do cudownego objawienia się na niebie rosyjskim żołnierzom Matki Bożej. Jeden z dowódców rosyjskich zauważył na niebie Matkę Bożą z Jezusem Chrystusem na rękach, która ... odnoj rukoj ukazyvala na zapad. To wydarzenie zauważyli również ... niżnye ćyny ... kotoroe zatem izmenilosja v krest i potom isćezlo... (więcej o tym wydarzeniu można się dowiedzieć w zakładce linki „O ikonie Augustowskiej …” i obok nad ikoną). 
W 1915 r. ludność prawosławna została ewakuowana. Starą cerkiewkę Kazańskiej Ikony Matki Bożej Niemcy zamienili na kuźnię, a po uzyskaniu przez Polskę niepodległości, władze samorządowe postanowiły ją rozebrać. W 1926 r. podobnie postąpiono również z cerkwią murowaną Św. św. apostołów Piotra i Pawła. Plan rozbiórki był zatwierdzony przez Urząd Polityczny przy Prezydium Rady Ministrów ds. Mniejszości Narodowych z dnia 5 stycznia 1925 r. Monity władzy cerkiewnej o powstrzymanie tego bezprawia nie odniosły żadnego skutku. Uzyskaną z rozbiórki cegłę wykorzystano, według przekazów, do budowy gmachu Seminarium Nauczycielskiego. 
Cerkiew garnizonową w dzielnicy Koszary (z 1896 r.) zamieniono na kościół katolicki Matki Bożej Częstochowskiej. Grunta parafialne, tzw. Popówkę, które znajdowały się we wsi Żarnowo i uprawiane były przez miejscowych chłopów, podczas komasacji około 1930 roku zostały rozparcelowane. 
Według spisu ludności z 1931 r. w Augustowie jako język ojczysty rosyjski podało 127 osób, ukraiński 16 i białoruski 10 osób. Wszystkie te osoby określiły siebie jako prawosławne. 
W Klirovoj Vedomosti parafii Jaczno z 1943 r. znajdujemy taką wzmiankę: rezolucją arcybiskupa białostocko-grodzieńskiego Benedykta polecono proboszczowi Mikołajowi Niesłuchowskiemu obsłużyć mieszkańców prawosławnych w m. Augustów. Po dużej przerwie (1939) dnia 17 października 1943 roku odprawiono św. liturgię. Ochrzczono dużo dzieci, szczególnie sowieckich (23 osoby). 

4. Historia najnowsza
Po II wojnie światowej cerkiew została zorganizowana w domu prywatnym. Nabożeństwo było odprawiane raz w miesiącu przez duchownego z parafii Suwałki. Od 1957 r. na potrzeby prawosławnej wspólnoty adaptowano dom przy ulicy Sienkiewicza, który pełnił rolę cerkwi do maja 1985 r. W owym roku arcybiskup Sawa wyświęcił budynek dawnego warsztatu wulkanizacyjnego, położonego na tyłach jednej z kamienic przy ulicy Kościuszki (obecnie Rynek Zygmunta Augusta), zaadaptowany na kaplicę. Opiekę duszpasterską nad garstką wiernych roztaczał duchowny z parafii Ełk.
Od 2010 r. proboszczem parafii jest ks. wikariusz z Parafii Prawosławnej w Dąbrowie Białostockiej. 


Proboszczowie po II Wojnie Światowej: 
o. Borys Dykaniec (1954–1960)
o. Włodzimierz Kuprianowicz (1959–1960)
o. Bazyli Szklaruk (1960–1964)
o. Mikołaj Sidorski (1964–1984)
o. Mikołaj Kalina (1984-1997)
o. Jan Kojło (1997–2002)
o. Grzegorz Biegluk (2002-2010)
o. Marek Kozłowski (2010- )

Historia Cerkwi św. św. Apostołów Piotra i Pawła w Augustowie.

Do czasu wybudowania cerkwi św. św. Apostołów Piotra i Pawła w Augustowie istniała tylko niewielka drewniana cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej. Decyzję o budowie nowej świątyni podjął w 1878 r. gubernator suwalski Siergiej Gołowin na wniosek 24 prawosławnych obywateli Augustowa. Rok później miasto wyznaczyło teren pod budowę na środku ogrodu spacerowego (obecnie park na Rynku Zygmunta Augusta). Prace planistyczne zakończono w lutym 1881, a 9 czerwca 1881 arcybiskup chełmsko-warszawski Leoncjusz (Lebiedinski) poświęcił kamień węgielny. Cerkiew otwarto 7 października 1884.

Budowę cerkwi sfinansowano z państwowego funduszu cerkiewno-budowlanego. Prace wykonywali majstrowie z Górnego Śląska. Świątynia mogła pomieścić 800 osób. Cerkiew miała jedną kopułę oraz czteropiętrową dzwonnicę z pięcioma dzwonami. Do cerkwi przeniesiono ikonę Kazańskiej Matki Bożej. Mieszkańcy Augustowa ofiarowali też ikonę św. Aleksandra Newskiego, którą umieszczono w nowym kiocie. W roku 1887 w cerkwi umieszczono też ikonę Cerkiewnej Matki Bożej, zwanej Jordańską. W 1894 r. przy świątyni powołano bractwo cerkiewno-parafialne, które prowadziło działalność charytatywno-społeczną. W roku 1926 cerkiew została rozebrana. Obecnie w miejscu cerkwi znajduje się pomnik Zygmunta Augusta.

Historia Cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy w Augustowie.

W odległości dwóch wiorst od miasta znajdował się garnizon Bagrationowski Sztab, gdzie stacjonował 104. Ustiużewski Pułk Piechoty. Budowę świątyni, na placu pomiędzy budynkami koszarowymi, rozpoczęto ok. 1896 r. i zakończono w grudniu 1909. Tak jak inne miała ona kształt prostokątnej bazyliki z jedną kopułą nad częścią ołtarzową i dzwonnicą nad przedsionkiem. Wewnątrz cerkwi umieszczono marmurowe tablice ze spisem zwycięstw pułku. Cerkiew wyświęcono w grudniu 1912 roku. W czasie I wojny światowej cerkiew uległa dewastacji (w 1915 r. odgrywała rolę magazynu broni zdobytej przez Niemców po pokonaniu wojsk rosyjskich w Puszczy Augustowskiej). W 1927 r. rewindykowany budynek wyremontowano i do 1939 r. służył jako katolicki kościół garnizonowy. W roku 1957 przekazany został społeczności katolickiej, zaś w 1980 stał się kościołem parafialnym nowo powstałej parafii Matki Bożej Częstochowskiej w Augustowie. W latach 80. XX w. nad wejściem zbudowano modernistyczną wieżę.

Historia Cerkwi Kazańskiej Ikony Bogurodzicy w Augustowie.

Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Boskiej w Augustowie była po raz pierwszy wzmiankowana w 1553. Była położona nad brzegiem Netty, przy ulicach Cerkiewnej i Koziej. W 1879 została poddana przebudowie według projektu Zaleskiego. Była czynna do momentu wzniesienia w Augustowie cerkwi św. św. Apostołów Piotra i Pawła, od tego czasu jedynie okazjonalnie odbywały się w niej nabożeństwa ku czci Matki Bożej.
W 1914 cerkiew została zaadaptowana przez Niemców na prowizoryczną kuźnię. Po 1918 cerkiew została zamknięta. Zdewastowany budynek został rozebrany po 1938, zaś w 1941 splantowano górkę, na której stała świątynia (obecnie znajduje się tam boisko przy Gimnazjum nr 1).

Bibliografia:
1. Jarosław Szlaszyński, Andrzej Makowski: Augustów. Monografia historyczna. Augustów: Urząd Miejski w Augustowie, 2007.

2. o. Grzegorz Sosna, m. Antonina Troc-Sosna: Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi, Orthdruk, Białystok 2002.

 

Design by eltonik24.pl